Herinnering aan Holland   Denkend aan Holland zie ik breede rivieren traag door oneindig laagland gaan, rijen ondenkbaar ijle populieren als hooge pluimen aan den einder staan; en in de geweldige ruimte verzonken de boerderijen verspreid door het land, boomgroepen, dorpen, geknotte torens, kerken en olmen in een grootsch verband. de lucht hangt er laag en de zon wordt er langzaam in grijze veelkleurige dampen gesmoord, en in alle gewesten wordt de stem van het water met zijn eeuwige rampen gevreesd en gehoord. Uit: H.Marsman, Verzamelde Gedichten, Amsterdam 1958

Soms ben ik ineens een beetje high, dat heerlijke zinnenprikkelende gevoel dat drugs teweegbrengen. Meestal heb je daar wiet of marihuana voor nodig. Maar ik niet, ik beschik over andere geestverruimende middelen.

Ik kan in vervoering raken van een griendje met pas geknotte wilgen, van oranje-rode wilgentakken in januari die zich uitstrekken tegen een pikzwarte wolkenlucht, van het hoge water van de Waal in de uiterwaarden of het weidse panorama van het rivierengebied vanaf de dikke toren in Varik. Vergeet vooral de roze knoppen van de appelbloesem niet. Ook andere zintuigen kunnen eraan bijdragen om high te worden: plotseling een verrassende geur ruiken die je laat weten dat de linden bloeien op de markt in Geldermalsen. Of luisteren naar de muziek van jazzpianist en Oscar-winnaar Bert van de Brink uit Ophemert. Ook het geluid van overvliegende ganzen in de winter heeft een geestverruimende werking op me. Net als dat van de kwartelkoning in een warme zomernacht.
Ik hoef niet ver weg te gaan om high te worden. Bovendien zijn de kosten niet te vergelijken met die van wiet of marihuana. Mijn roots liggen in het Rivierenland. Ik geniet er van de wolkenluchten en het water, van Romeinse scherven langs de Waal, van reminiscenties aan onze voorouders en van de cultuur van de bevolking, om maar eens iets te noemen. Ik ben er geboren en getogen en voel me er thuis. Mij krijg je er niet weg. Het alom bekende gedicht van H. Marsman: Herinnering aan Holland, is mij dan ook uit het hart gegrepen. Ik denk dat hij in het rivierengebied is geweest.

Voor de Tweede Wereldoorlog kenden de meeste Nederlanders het rivierengebied nauwelijks. Nou ja, de bloesem in het voorjaar en Flipje uit Tiel, daar hadden ze wel eens wat van gezien. Maar het gebied was nog niet in trek om er eens een kijkje te gaan nemen.

De bewoners hadden een hard bestaan, vooral op de komgronden. Zware klei die maar moeizaam iets opleverde. De Betuwnaren voelden zich misdeeld. Ze moesten hard werken voor een armoedig bestaan en ook nog leven in kleine, vochtige woningen tegen de dijk. Pas toen er opleidingen kwamen voor landbouw en fruitteelt, werden de rivierenlanders geschoold om meer uit de grond te halen. Ook de ruilverkaveling droeg daaraan een steentje bij. Het Rivierenland veranderde allengs van een onderontwikkeld gebied tot een aantrekkelijke regio, ook voor mensen die rust en ruimte zochten.

Gelokt door de hoge hemel en het bijzondere licht tussen de rivieren streken ook kunstenaars neer in de Betuwe.
Daar keken veel bewoners aanvankelijk van op. Voor kunst hadden ze meestal geen oog gehad, want de tijd ontbrak hun om aan zoiets aandacht te besteden. Ze moesten immers werken van ’s morgens vroeg tot ’s avonds laat. Die hoge hemel en dat bijzondere licht inspireren niet alleen de kunstenaars, maar ook mensen die van hun kunst genieten, zoals ik. Kijkend naar het schilderij van Willem den Ouden (Varik) in de raadszaal van Neerijnen lijk ik ook high te worden, zo mooi…. Bij het kunstzinnige smeedwerk van Henny van der Meer uit Culemborg overvalt me hetzelfde gevoel. Eigenlijk heet het dan een esthetische ervaring. Je voelt je opgetild uit de werkelijkheid, je stijgt boven het alledaagse uit. Wie de foto’s kent van George Burggraaff uit Buurmalsen kan niet anders dan vol bewondering zijn over de schoonheid van de Betuwe.
Aanvankelijk leek kunst in de Tielerwaard bedoeld te zijn voor een bovenlaag van de bevolking. Dat stoorde de oorspronkelijke bewoners. Ze vonden die ‘kunstenmakers’ maar vreemde snoeshanen en hadden het gevoel buitengesloten te worden. Langzamerhand vond er echter een ontwikkeling plaats die behalve een culturele bovenlaag ook anderen in aanraking bracht met het werk van hun nieuwe, kunstminnende buren of plaatsgenoten. Ze raakten bekend met het verschijnsel kunst en begonnen er ook een beetje van te houden.

Niet alleen veel Betuwnaren veranderden in de loop van de tijd, ook voelden de meeste kunstenaars zich allengs wat minder verheven. Ze nodigen tegenwoordig het publiek uit in hun ateliers om hun werk te tonen, ze leggen uit hoe het ontstaan is en waarom ze op die manier gewerkt hebben. De vele exposities en kunstroutes in ons gebied dragen in hoge mate aan die verandering bij. Denk maar aan Waard-Art in Geldermalsen en Neerijnen, Lek Art in Culemborg, Kunst, kiezel en klei in Zaltbommel en Buren B!zonder in het gelijknamige stadje. Niet al het werk op de routes is van een even hoog niveau, er zijn in de kunstwereld van het Rivierenland, net als elders, beginners en gevorderden, amateurs en professionals. Met elkaar verhogen ze de aantrekkingskracht van dit gebied.

Kunstenaars verschillen in hun manier van uiten. De een maakt figuratieve kunst, geeft de werkelijkheid weer. Denk aan het werk van Cees van Tuil uit Eck en Wiel. De ander uit zich vooral in abstracte vormen, Darja Vos uit Ophemert bijvoorbeeld. Daarin is ogenschijnlijk niets herkenbaars uit de realiteit te zien. De kunstenaar wordt vaak echter wel geïnspireerd door de werkelijkheid.
Sommigen gebruiken materiaal uit het landschap, zoals Mérie Rijnberk uit Rhenoy die werkstukken maakt van vegetaal materiaal of Hans Vernooy uit Ophemert die hout uit zijn eigen tuin verwerkt tot objecten. Anderen gebruiken nieuwe materialen en technieken. Zo is in het werk van Ank Hazelhoff uit Neerijnen koperdraad en plastic te zien, zelfs verknipte videobanden. Een schilderij hoeft tegenwoordig niet alleen meer uit verf op doek te bestaan. Bert van Mourik uit Tricht past ook digitale beelden toe in zijn schilderwerk. Fotograaf Frank Broekhuizen gebruikt de computer voor een nieuwe grafische kunstvorm: Fractal art. Pauline Spreeuwenberg uit Kerk-Avezaath verbergt ‘kleine schatten’ in haar textiele kunstwerken.
Sommigen hebben een ambacht tot kunst verheven, zoals in keramische objecten uit Ophemert en Meteren te zien is en ook in de schilderijen van de Tielse Henk Bakker.

Kunst te kust en te keur in het Rivierenland. Beleef de inspiratie die ervan uitgaat en geniet van de pracht. Word high in de Betuwe.

Corry Derksen